O co chodzi z grafomotoryką?

We wrześniu zabrzmiał pierwszy dzwonek. Po wakacjach znowu wróciliśmy do szkolnych ławek. Od wielu lat pracuję z dziećmi uczęszczającymi do klas edukacji wczesnoszkolnej. Wrzesień jest czasem integracji zespołu klasowego, diagnozowania mocnych i słabych stron uczniów, wspólnego zwiedzania szkoły i uczenia się nowych zasad.

Początek nauki szkolnej jest też ostatnim momentem na poprawienie umiejętności grafomotorycznych, które będą towarzyszyć dziecku zarówno do końca szkoły, jak i później, w dorosłym życiu.

Czym właściwie jest grafomotoryka?

Jest to zdolność wykonywania precyzyjnych ruchów ręką i palcami, poprawna koordynacja oko-ręka oraz właściwa ruchomość kończyny górnej. Są one niezbędne do pisania, rysowania i innych zadań wymagających sprawności małej motoryki.

Rozwój grafomotoryki zależy od kilku czynników, takich jak:

Sprawności mięśni dłoni i palców – silne i mięśnie są potrzebne do pewnego chwytu narzędzi pisarskich, a także kontrolowania siły nacisku.
Stabilności nadgarstka i obręczy barkowej – stabilne barki i przedramiona pozwalają na swobodne ruchy dłoni.
Koordynacji wzrokowo-ruchowej – umiejętność zsynchronizowania ruchu dłoni z tym, co dziecko widzi, np. podczas pisania na linii lub w określonym obszarze.

Podczas pracy nad rozwojem grafomotoryki pisanie szlaczków i literek to tak naprawdę ostatni krok, a nie pierwszy. Zanim dziecko zacznie ćwiczyć pisanie, najpierw trzeba zadbać o podstawy – wzmocnić mięśnie rąk i palców oraz poprawić koordynację. Zamiast od razu siadać do zeszytu, lepiej zacząć od zabaw, które rozwijają małą motorykę, ogólne napięcie mięśniowe oraz takie, które wzmacniają i rozluźniają obręcz barkową. Dopiero gdy ręka jest wystarczająco silna i sprawna, możemy przejść do pisania, które wymaga najwięcej precyzji.

Przygotowałam kilka przykładowych zabaw i ćwiczeń, które w formie zabawy można wykonywać w domu.

Ćwiczenia wzmacniające i rozluźniające obręcz barkową

Stabilność obręczy barkowej ma duże znaczenie dla utrzymania prawidłowej postawy przy pisaniu oraz odpowiedniego ruchu dłoni. Aby wzmocnić mięśnie tej części ciała i jednocześnie je rozluźnić, można wykonywać następujące ćwiczenia:

Zabawa w wieszanie na drążku – Jeśli w domu jest drążek do podciągania, dziecko może spróbować zawieszać się na nim przez kilka sekund. To ćwiczenie wzmacnia obręcz barkową i jednocześnie rozluźnia mięśnie.
Pchanie przedmiotów – Pchanie cięższych przedmiotów (np. dużej piłki, pudła z zabawkami) po podłodze pomaga rozwijać stabilność obręczy barkowej.
Zabawa w „samolot” – Dziecko może położyć się na brzuchu z rękami rozłożonymi na boki, jak skrzydła samolotu, i starać się unieść głowę, ramiona i nogi nad ziemię. To ćwiczenie wzmacnia mięśnie pleców, ramion i barków.
„Kręcenie młynków” – Wykonywanie dużych ruchów ramionami, jakby kręciło się młynki, to ćwiczenie, które pomaga rozluźnić barki po długim siedzeniu przy biurku.
„Taczka” – dziecko idzie na rękach, a dorosły trzyma jego nogi. Ćwiczenie wzmacnia barki i ramiona.
Ślizganie się na brzuchu – dziecko leży na brzuchu i ciągnie się za pomocą rąk po podłodze (np. na ręczniku). To samo ćwiczenie można powtórzyć w pozycji klęczącej. Ważne jest, by aktywizować ręce.
Pajacyki – klasyczne pajacyki, angażują mięśnie ramion i barków.
Pompki przy ścianie – dziecko wykonuje pompki, opierając się rękami o ścianę.
Zabawa w przeciąganie liny – dziecko przeciąga sznurek lub linę z dorosłym lub rówieśnikiem.
Podciąganie się na drabince – dziecko wisi na drabince i stara się lekko podciągnąć.

Ćwiczenia wzmacniające i rozluźniające mięśnie dłoni

Mięśnie dłoni są kluczowe dla precyzyjnych ruchów, takich jak trzymanie ołówka, długopisu czy pędzla.

Zabawy z plasteliną lub ciastoliną – Ugniatanie, wałkowanie i formowanie różnych kształtów z plasteliny to doskonałe ćwiczenie rozwijające siłę palców i dłoni. Warto zacząć od miękkiej masy jaką jest ciastolina, potem przejść do plasteliny, gliny, masy solnej czy modeliny.
Chwytanie małych przedmiotów – Zabawy polegające na zbieraniu małych przedmiotów (np. kulek, pomponów, koralików, guzików, fasolek) palcami, pęsetą czy szczypcami, pomagają w rozwijaniu precyzyjnego chwytu.
Ściskanie gąbki lub piłeczki– Regularne ściskanie piłeczki czy gąbki w różnych pozycjach (mocno, lekko, jedną ręką, obiema rękami) to świetne ćwiczenie wzmacniające nie tylko mięśnie dłoni, ale i przedramion.
Zabawy z klamerkami do bielizny – Przypinanie i odpinanie klamerek np. z oparcia krzesła, poduszki, tekturowej teczki jest świetnym ćwiczeniem chwytu. Można wzbogacić je o wieszanie skrawków materiałów, chusteczek do nosa czy kawałków papieru do rozpiętej linki/sznurka.
Rysowanie na piasku lub kaszy – dziecko rysuje palcem wzory na tacy z piaskiem lub kaszą, co pomaga rozluźnić dłoń i rozwijać precyzję ruchów. Można w ten sposób ćwiczyć również nowo poznane literki.
Odciskanie pieczątek – dziecko odciska pieczątki na papierze, ćwicząc równomierny nacisk.
Nawlekanie koralików – nawlekanie małych koralików na sznurek, co wspiera rozwój precyzji chwytu, separacje palców.
Rysowanie dużych okręgów – rysowanie w powietrzu lub na kartce dużych kształtów (np. okręgów) wzmacnia kontrolę nad ręką. W tym ćwiczeniu koniecznie należy zwrócić uwagę na prawidłową postawę ciała: proste plecy, nogi w lekkim rozkroku.
Przenoszenie monet palcami – dziecko przesuwa monety z jednej strony dłoni na drugą, używając tylko palców (turlanie monety palcami)
Rysowanie w labiryntach – dziecko rysuje w labiryntach lub wodzi ołówkiem po przygotowanych ścieżkach (od punktu A do B). Jeśli dziecko ma duże kłopoty z grafomotoryką, zaczynamy od prostych i szerokich labiryntów.
Rysowanie po śladzie – dziecko rysuje po gotowych śladach, ucząc się delikatnego nacisku. Używamy do tego zamiennie różnych narzędzi: farb, flamastrów, różnych kredek i ołówków.

Ćwiczenia poprawiające chwyt

Prawidłowy chwyt narzędzia pisarskiego jest kluczowy dla efektywnego pisania. Oto kilka ćwiczeń, które mogą pomóc w jego wypracowaniu:

Korekta chwytu za pomocą narzędzi – Specjalne ołówki lub nakładki na długopisy mogą pomóc dziecku w prawidłowym ułożeniu palców.
Ćwiczenie „spinacza” – Dziecko może trenować chwyt, używając spinacza biurowego. Chwytanie i otwieranie spinaczy angażuje te same mięśnie, które są używane przy trzymaniu długopisu.
Zabawy z nakrętkami – Wkręcanie i odkręcanie nakrętek: małych i dużych. Od różnych butelek, słoików czy kremów. Zacznijmy od większych by stopniowo przechodzić do jak najmniejszych, wymagających jak najwięcej precyzji.
Układanie puzzli lub klocków – Manipulowanie małymi elementami, takimi jak puzzle lub klocki.

Ćwiczenia niwelujące męczliwość dłoni

Długie trzymanie ołówka lub długopisu może powodować zmęczenie dłoni, a nawet całej kończyny górnej u dziecka. Aby temu przeciwdziałać, warto wprowadzić krótkie, rozluźniające ćwiczenia:

Kręcenie dłonią w powietrzu – Wykonywanie dużych, okrężnych ruchów dłonią w powietrzu, co rozluźni mięśnie dłoni i nadgarstka.
„Klaskanie w różne sposoby” – Dzieci mogą klaskać w różnym tempie i z różną siłą, co pozwala nie tylko na chwilę przerwy od pisania, ale także stymuluje mięśnie dłoni i ramion.
Ćwiczenia palcami – Zabawy w „pianistę” (udawanie, że gra się na pianinie), „pająka” (chodzenie palcami po stole) czy „schody” (przeskakiwanie palców jeden nad drugim) przyczyniają się do redukcji męczliwości. Warto sięgnąć po stare sprawdzone zabawy jak “Pisze pani na maszynie…” wykonywane na plecach.
Masaż rąk i barków – dziecko wykonuje samo sobie delikatny masaż dłoni, przedramion i ramion, używając piłeczki lub własnych dłoni. Możemy też my zrobić dziecku masaż.
Zwijanie ręcznika – dziecko zwija mały ręcznik lub szmatkę w rulon za pomocą jednej ręki, co ćwiczy precyzję i rozluźnia palce.
Ćwiczenia oddechowe – dziecko kładzie się na plecach i skupia na oddechu, unosząc i opuszczając ręce w rytm wdechów i wydechów

Codzienne, dobre nawyki we wspieraniu rozwoju grafomotoryki

Oprócz regularnych ćwiczeń warto wprowadzić do codziennych czynności nawyki wspierające rozwój grafomotoryki:

Zachęcaj do rysowania i malowania – To nie tylko ćwiczy dłonie, ale także rozwija wyobraźnię i koordynację wzrokowo-ruchową.
Zapewnij różnorodne materiały – Daj dziecku dostęp do różnych narzędzi do pisania (ołówki, kredki, pisaki, różne pędzelki, malowanie palcami) oraz różnych powierzchni (papier o różnej fakturze, tablice suchościeralne, tablice kredowe itp.).
Dbaj o przerwy w pisaniu – Zbyt długi czas pisania może przeciążać mięśnie, dlatego warto regularnie robić krótkie przerwy na rozluźniające ćwiczenia.

Wspieranie rozwoju grafomotoryki w domu nie musi być skomplikowane ani czasochłonne. Kluczem jest regularność i wplatanie ćwiczeń w codzienne zabawy i obowiązki dziecka. Dzięki prostym aktywnościom, takim jak zabawy z plasteliną, układanie puzzli czy zawieszanie się na drążku, można skutecznie wspierać rozwój mięśni dłoni, obręczy barkowej oraz kształtowanie prawidłowego chwytu. Pamiętajmy, że każde dziecko rozwija się we własnym tempie, dlatego ważne jest, aby ćwiczenia były dostosowane do jego potrzeb i umiejętności, a najważniejsze – aby sprawiały mu radość!

Barbara Czapska